​arı24 tarih: Ordunun kalbinden akademinin merkezine dönüşen Maçka

İstanbul’un kalbinde, Taksim-Dolmabahçe bölgesinde yer alan Maçka Kampüsü, günümüzde Türk Musikisi Devlet Konservatuarı ve İşletme Fakültesi olarak kullanılsa da, 150 yıl önce bambaşka bir amaca, imparatorluğun askeri modernleşmesine hizmet etmek üzere inşa edilmişti.

İki kardeş yapı: Biri depoladı, biri korudu

Kampüsün mimari ve tarihsel siluetini oluşturan iki ana bina bulunuyor: Maçka Silahhanesi ve Maçka Karakolhanesi.

Günümüzde kullanımına devam edilen bu yapılardan önce bölgede bulunan, II. Mahmud döneminde inşa edilen Maçka Kışlası, ilk yapımından itibaren çeşitli işlevlerde kullanılmak üzere çok sayıda kapsamlı değişimlere uğramıştır. 1851 tarihli Moltke Haritası’nda, yapının Maçka Silâhhanesi ile konum, boyut ve çift avlulu plan şeması bakımından benzer olduğu görülmektedir. Ayrıca kışlanın yıkıldığına dair de herhangi bir Osmanlı arşiv belgesine rastlanılmamıştır.

1851 tarihli Moltke Haritası'nda Maçka Kışlası ve 1830'lara ait Maçka Kışlası çizimi

Cephane merkezinden öğrenci koridorlarına

Dönemin en büyük askeri lojistik merkezi olan Maçka Silâhhanesi hakkındaki yazılı kaynaklarda, eski Maçka Kışlası yerine silâhhanenin Abdülaziz tarafından 1874 yılında Sarkis Balyan’a yaptırıldığı söylenmektedir. Osmanlı’nın modernleşme çağında askeriyede bir yenilik olarak, silahların saklanabilmesi için askeri kışlaların dışında silâhhanelerin yapılmasının yararlı olduğu ve bu yapılarda silahlara hızlı ve kolay ulaşım için birkaç kapının yer alıp içinin iyi biçimde düzenlenmesi gerektiği üzerinde düşünülmüş. Bu bağlamda Maçka Silâhhanesi, Taksim-Dolmabahçe bölgesinde yer alan diğer askeri yapılarına yakın ve mahalle yerleşiminden uzak olmasından dolayı elverişli konumlandırılıp, iç mekan tasarımı da bu işleve uygun olarak düzenlenmiştir.

Maçka Silahhanesi

İç avlusu, kalın taş ve tuğla duvarları, tonlarca mühimmatı güvenle saklamak ve olası yangınlara karşı yalıtım sağlamak üzere özel olarak tasarlanmıştı. On binlerce silah ve süngü, burada muhafaza ediliyor, imparatorluğun dört bir yanındaki birliklere buradan sevk ediliyordu. Bugün öğrencilerin ders arası verdiği o geniş koridorlar, bir zamanlar dönemin en kompleks envanter yönetimine ve askeri sevkiyatlarına şahit oluyordu.

Maçka Silahhanesi içi

Bölgenin askeri kalkanı ve dev karakolhane

Bugün İşletme Fakültesi olarak kullanılan Maçka Karakolhanesi ise aynı tarihlerde silahhanenin korunması amacıyla yine dönemin ünlü mimar ailesi Balyanlar tarafından inşa edildi. Boyutları itibariyle diğer tüm işlevdaşlarından daha anıtsal oluşuyla dikkat çeken karakolhane; sadece yanındaki devasa silah deposunu değil, aynı zamanda bölgedeki askeri hattı korumakla da görevliydi. Bu bina, daha sonraları yıllarca jandarma ve askeri disiplin merkezi olarak işlev gördü.

Maçka Karakolhanesi

Silahhane ve Karakolhane binaları dışında, bu yapıların hemen arkasında yer alan, şimdilerde ek bina olarak anılan yemekhane binası, zamanında silahhane ve silahların bakımı amacıyla marangozhane ve tecrübehane olarak kullanılmak üzere yerleşkeye eklenmiştir.

Askeri disiplinden kampüs hayatına geçiş

1950'li yıllara gelindiğinde ise binaların kaderi tamamen değişti. Cumhuriyetin gelişen eğitim ihtiyaçları doğrultusunda bu tarihi kompleks, İstanbul Teknik Üniversitesi'ne tahsis edildi. Karakolhane binası uzun yıllar süren restorasyonlarla modern eğitim alanlarına, amfilere ve kantinlere dönüştürülerek bugünkü İşletme Fakültesi halini aldı.

Devasa silahhane ise şu anda İşletme Fakültesi’ne ait olsa da İTÜ'nün farklı dönemlerinde Maden Fakültesi ve Türk Musikisi Devlet Konservatuvarı gibi birimlere ev sahipliği yapmış, sonra 1993’ten 2025’e kadar da Yabancı Diller Yüksekokulu olarak hizmet vermiştir. 

Yapıların dış cephesi, dokusunu ve anıtsallığını kaybetmemiş görünse bile aslında restorasyon çalışmaları kapsamında, yapının neredeyse yalnızca dış duvarları korunarak taşıyıcı sistemi betonarmeye çevrilmiş, iç dizaynı tamamen değiştirilerek yapıya en ciddi müdahale İTÜ tarafından gerçekleştirilmiştir.