Kışladan ilk televizyon yayınına: İTÜ Gümüşsuyu Yerleşkesi

Osmanlı İmparatorluğu’ndan Türkiye Cumhuriyeti’ne uzanan köklü geçmişiyle İstanbul Teknik Üniversitesi, sadece bir eğitim kurumu değil, aynı zamanda Türkiye’nin teknik ve mimari modernleşme sürecinin en önemli tanıklarından biridir.

Mühendishane-i Bahr-i Hümayun'un kuruluşu

Osmanlı İmparatorluğu'nun 1770 yılında Çeşme’de Ruslara karşı yaşadığı ağır donanma mağlubiyeti, devletin denizcilik teknolojisinde Avrupa’nın gerisinde kaldığını acı bir şekilde gözler önüne serdi. Bu tablo karşısında harekete geçen Sultan III. Mustafa, donanmayı modernize etmek ve "alaylı" denizciler yerine bilimsel eğitim almış mühendisler yetiştirmek amacıyla tarihi bir adım attı. 1773 yılında, dönemin ünlü Kaptan-ı Deryası Cezayirli Gazi Hasan Paşa ve Macar asıllı Baron de Tott'un girişimleriyle Haliç Tersanesi’nde Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (İmparatorluk Deniz Mühendishanesi) kuruldu.

Batılı anlamda mühendislik eğitimi vermek üzere hayata geçirilen bu köklü kurum; denizcilik ve gemi inşaatı alanında uzmanlar yetiştirerek günümüze kadar uzanan asırlık bir geleneğin temellerini attı. Haliç'te başlayan bu eğitim serüveni, zamanla gelişerek 20. yüzyılın başlarında İstanbul'un kalbindeki görkemli askeri yapılara, bunlardan biri olan Gümüşsuyu Kışlası'na taşınacaktı.

İşçi konutundan askeri kışlaya dönüşüm (1840-1843)

Günümüzde Gümüşsuyu Yerleşkesi olarak bilinen tarihi binanın hikâyesi, 1840 yılında Tüfekhane-i Amire’de (Devlet Tüfek Fabrikası) çalışan bekâr işçilerin konaklama ihtiyacını karşılamak amacıyla başladı. 19. yüzyıl, Osmanlı ordusunun ciddi bir modernleşme sürecine girdiği bir dönemdi ve bu süreçte Gümüşsuyu başta olmak üzere Tophane ve Dolmabahçe bölgeleri birer askerî merkez hâline geldi. Bu yapılanma doğrultusunda yapı, 1843 yılında dönemin ünlü mimarı Garabet Amira Balyan tarafından tamamlanarak bir kışlaya dönüştürüldü. Askerlerin toplu halde barındığı, eğitim gördüğü ve günlük hayatlarını sürdürdüğü bu merkez; yazın seferde olan orduların kışın sığındığı korunaklı alanlar olmaları sebebiyle tarihimizdeki yerleşik adıyla "kışla" veya "kışlak" unvanını aldı.

Sarayın ihtişamı ve kâgir mimariye geçiş (1857-1862)

1857 yılına gelindiğinde yeniden düzenlenen bina, büyük bir statü atlayarak padişahın yakın koruma ekibinin (Hademe-i Hassa) ve devletin en prestijli sanat kurumu olan imparatorluk bandosunun (Mızıka-ı Hümayûn) yuvası oldu. Binanın saraya doğrudan hizmet eden bu iki seçkin birime tahsis edilmesi, Gümüşsuyu’nun Osmanlı döneminde ne kadar yüksek statülü bir mekân olduğunun en net kanıtıdır. Yapıdaki devasa tavanların ve geniş koridorların varlık sebebi de tam olarak bu elit birliklere saray görkemini yansıtma arzusudur. Binanın bugünkü ihtişamlı silüetine kavuşmasını sağlayan en kritik adım ise 1862 yılında atıldı; Mimar Sarkis Balyan, yapıyı ahşap dokusundan tamamen arındırarak kâgir (taş ve tuğla) sistemle daha kalıcı ve görkemli bir şekilde yeniden inşa etti.

Mecruhin Hastanesi yılları (1912-1918)

20. yüzyılın başlarında patlak veren savaşlar, Gümüşsuyu Kışlası'na yepyeni ve bir o kadar da hayati bir görev yükledi. Balkan Savaşları ve hemen ardından gelen 1. Dünya Savaşı yıllarında, hemen yanındaki Gümüşsuyu Askeri Hastanesi'nin kapasitesi cephelerden akın akın gelen yaralılara yetersiz kalmaya başladı. Bunun üzerine Gümüşsuyu Kışlası, vatan savunmasında yaralanan askerlerimiz için bir şifa merkezi olan Mecruhin Hastanesine (Yaralılar Hastanesi) dönüştürüldü. Başlangıçta askeri kışla olarak inşa edilen bu yapı, savaş yıllarında hastane olarak da kullanılarak önemli bir tarihi işlev görmüştür.

Felaketler zinciri: Yangınlar ve işgal yılları (1909-1920)

20. yüzyılın başları, Gümüşsuyu Kışlası için oldukça karanlık ve zorlu bir dönemin başlangıcı oldu. Osmanlı İmparatorluğu'nun siyasi ve askeri çalkantılar yaşadığı bu günlerde, zayıflayan otorite ve artan ihmallerin de etkisiyle 1909 yılında çıkan yangın binaya ağır hasar verdi. Dış cephesi taş ve tuğladan oluşsa da iç mimarinin hâlâ ahşap ağırlıklı olması, yangının yıkıcı etkisini artırdı. 1918 yılında Mühendis Mektebi’ne devredilen bina, çok geçmeden İstanbul'un İngiliz işgali altına girmesiyle yabancı kuvvetlerin kontrolüne geçti. Felaketler zinciri bununla da sınırlı kalmadı; 1920 yılında çıkan ikinci bir yangın, binanın caddeye bakan cephesini tamamen küle çevirerek yapıyı adeta kullanılamaz hâle getirdi.

Küllerinden doğuş ve İTÜ’ye dönüşüm (1923-1944)

Harabeye dönen binanın kaderi, Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte yeniden yazıldı. Hızla başlatılan onarım çalışmalarının ardından, 1923 yılında Mühendis Mektebi onarılan binaya yeniden yerleşti. 1928 yılında Yüksek Mühendis Mektebi adını alan kurum, 1941’de Maarif Vekâletine (Millî Eğitim Bakanlığı) bağlandı ve 1944 yılında çıkarılan özel bir yasayla resmen İstanbul Teknik Üniversitesi oldu. Bu dönüşüm sürecinde Gümüşsuyu Kışlası, İTÜ'nün Makina ve Elektrik fakültelerine tahsis edildi. Sadece Gümüşsuyu değil; Taşkışla, Maçka Silahhanesi ve Karakolu gibi 19. yüzyılın diğer görkemli askeri yapıları da bu dönemde İTÜ bünyesine katılarak Cumhuriyet'in modern teknik eğitim kaleleri hâline geldi.

İletişim teknolojilerinde öncü adımlar: Radyo ve İTÜ TV (1946-1952)

Gümüşsuyu Yerleşkesi, yalnızca inşaat ve makina mühendisliğinde değil, iletişim teknolojilerinde de Türkiye’ye öncülük etti. Bu serüven, 1946 yılında Prof. Dr. Mustafa Santur ve ekibinin Elektrik Fakültesi laboratuvarlarında başlattığı radyo çalışmalarıyla filizlendi. Büyük bir özveriyle yürütülen bu denemeler zamanla başarıya ulaştı ve İTÜ Radyosu yayın hayatına başladı. Ancak Gümüşsuyu binasındaki iletişim devrimi radyoyla sınırlı kalmadı. 9 Temmuz 1952 yılına gelindiğinde, binanın zemin katındaki stüdyolardan Türkiye'nin ilk televizyon yayını (İTÜ TV) gerçekleştirilerek üniversitenin vizyonu yepyeni bir boyuta taşındı. Bu tarihi yayın serüveni; 1957’de Taşkışla’ya, 1963’te ise Maçka binasına taşınarak devam etti.

Koruma altındaki mirasımız

Günümüzde Makina Fakültesi ile Tekstil Teknolojileri ve Tasarımı Fakültesi’ne ev sahipliği yapan Gümüşsuyu Kampüsü, tarihle bilimin iç içe geçtiği bir merkezdir. Uzun yıllar tescilsiz kalsalar da; Taşkışla ve Maçka binaları 1983 yılında, Gümüşsuyu Kışlası ise 28 Mayıs 2003 tarihli kararla "1. Derece Kültür Varlığı" olarak yasal koruma altına alınmıştır.

253 yıllık bu miras, her bir köşesindeki tarihi izlerle biz İTÜ’lülere ve İstanbul’a ilham vermeye devam edecek.